Δύο πύργοι, δύο εποχές | Βαρνάβας Μαραθώνα

Ο Βαρνάβας αποτελεί ένα ημιορεινό χωριό του δήμου Μαραθώνα, το οποίο βρίσκεται 35 χιλιόμετρα βόρεια της Αθήνας και σε υψόμετρο 613 μ. και σήμερα αριθμεί περίπου 2000 κατοίκους.  Το χωριό Βαρνάβα έχει σημαντική ιστορία που εκτείνεται τόσο στην κλασική αρχαιότητα, όσο και στους βυζαντινούς και νεότερους χρόνους. Μία ιστορία, η οποία αποτυπώνεαται  στα αρχαιολογικά μνημεία και αξιοθέατα τα οποία μπορεί να δει και ένας σημερινός επισκέπτης του χωριού.

Πύργος στον Βαρνάβα όπως σώζεται σήμερα | Φωτ.: Χρήστος Μαλέτσικας

Κατά την κλασική αρχαιότητα, η περιοχή του Βαρνάβα αντιστοιχούσε στον Δήμο Τίθρας, ο οποίος ανήκε στην Αιγηίδα Φυλή και πήρε το όνομα του από τον Τίθρα, ένα από τους 100 επώνυμους Αττικούς Ήρωες. Στην κλασική Αθήνα, μάλιστα οι κάτοικοι της περιοχής διακρίνονταν για τις πολεμικές τους αρετές. Είναι λοιπόν ταιριαστό που ένα από τα πιο σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής, αποτελεί ο αρχαιοελληνικός πύργος, ο οποίος χρονολογείται κατά τον 5 αιώνα π.χ.

Ο Αρχαιοελληνικός Πύργος του Βαρνάβα

Ο πύργος έχει τετράγωνη κάτοψη και είναι δομημένος εν ξηρώ, δηλαδή δεν περιλαμβάνει καθόλου κονιάματα ή συνδετικά στοιχεία. Το μήκος της πλευράς του είναι 6,60 μ.  Έχει άνοιγμα εισόδου στην νότια πλευρά του, ενώ η βόρεια και η μισή δυτική πλευρά του είναι κατεστραμμένες. Η κατάσταση λοιπόν στην οποία έχει διασωθεί δεν είναι η ιδανική, οπότε ήταν δύσκολο να αποσαφηνιστεί η λειτουργία του. Το πιο πιθανό είναι ότι είχε αμυντική λειτουργία και ότι ήταν μέρος του  συστήματος  ελέγχου και υποστήριξης στο οχυρό του Ραμούντα. Πιο συγκεκριμένα μάλλον λειτουργούσε ως φρυκτωρία, δηλαδή παρατηρητήριο, αν και έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι μπορεί να συνδύαζε και κάποια αγροτική χρήση. Η θεωρία αυτή στηρίζεται στην ύπαρξη περιβόλου, και στην παρουσία νερού στην κοντινή απόσταση.

Ο Φραγκικός Πύργος στον Βαρνάβα

Σε απόσταση περίπου 500 μέτρα από τον αρχαιοελληνικό πύργο όμως, ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να δει και έναν δεύτερο πολύ μεταγενέστερο πύργο, ο οποίος χρονολογείται κατά τον 13^ο ή 14^ο αιώνα π.χ., δηλαδή την εποχή της φραγκοκρατίας. Οι διαστάσεις του υπολογίζονται στα 5,40 επί 9,46 μέτρα και σήμερα σώζεται σε ύψος 11 μέτρων. Η είσοδος ήταν κατά πάσα πιθανότητα στο δεύτερο όροφο του κτηρίου, ενώ ένα άνοιγμα που εντοπίζεται στην δυτική πλευρά μάλλον δημιουργήθηκε αργότερα. Στο ισόγειο του πύργου που σώζεται, εντοπίζονται αψιδωτά στηρίγματα, ενώ από τους δύο άλλους ορόφους ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε. Φαίνεται όμως ότι ο φραγκικός  πύργος όχι μόνο έχει ενσωματωμένα αρχιτεκτονικά στοιχεία από τον αρχαιότερο πύργο που έχει κοντά του, αλλά έχει και αυτός αμυντική λειτουργία. Ήταν μέρος ενός αμυντικού δικτύου πύργων της φραγκικής εποχής που είχαν οπτική επαφή μεταξύ τους και προστάτευαν την Ανατολική Αττική, κυρίως από επιδρομές πειρατών.

Ο Φραγκικός Πύργος στον Βαρνάβα | Φωτ.: Χρήστος Μαλέτσικας

Είναι ξεκάθαρο λοιπόν στον σημερινό επισκέπτη ότι ο Βαρνάβας είχε έντονη παρουσία τόσο στην κλασική Αθήνα, όσο και στους βυζαντινούς και νεότερους χρόνους της πόλης και ότι διαχρονικά διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην άμυνα της πόλης από τους εχθρούς της.

Σοφία Μπερουκλή

Αρχαιολόγος

Πηγές 

1.      Άννα Αποστόλου, Two Ancient Towers in Northeastern Attica: The Tower of Varnava and Tower of Thorikos

2.      ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ, https://byzantineattica.eie.gr/byzantineattica/view.asp

3.      ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΟ- ΑΓΡΟΤΙΚΟ-ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΒΑΡΝΑΒΑ, https://ilmb.gr/

4.      Οι άγνωστοι πύργοι γύρω από την λίμνη Μαραθώνα, Η μηχανή του χρόνου, https://www.mixanitouxronou.gr/oi-agnostoi-pyrgoi-gyro-apo-tin-limni-tou-marathona-pou-vriskontai-ta-entyposiaka-apomeinaria-tis-fragkokratias-kai-tis-oxyrosis-tis-arxaias-athinas-epikoinonousan-metaksy-tous-kai-prostatevan/

Ο Φραγκικός Πύργος στον Βαρνάβα και στο βάθος το γήπεδο ποδοσφαίρου της περιοχής | Φωτ.: Χρήστος Μαλέτσικας